patellofemoraal pijnsyndroom (PFPS)

Patellofemorale pijnsyndroom (PFPS), is een aandoening waarbij pijn ontstaat aan de voorzijde van de knie, vaak achter of rondom de knieschijf (patella).

De knieschijf is het bot vooraan op de knie. Deze helpt de quadriceps spier om de krachten over te brengen op het onderbeen. De femur is het bovenbeen. Patellofemoraal is de medische term voor de connectie tussen de knieschijf en het bovenbeen. Bij het bewegen glijdt de knieschijf door een groeve in het bovenbeen (trochlea). Bij PFPS is het efficient glijden van de knieschijf doorheen zijn groeve beinvloed en ontstaat er pijn.

Symptomen

Pijn vooraan op de knie is het meest voorkomende symptoom. Soms kan je ook de knie horen en voelen kraken. Het komt voor bij zowel sporters als niet-sporters, en vooral bij jongvolwassenen en vrouwen. De pijn neemt vaak toe bij traplopen, hurken, knielen, langdurig zitten met gebogen knieën of hardlopen.

Oorzaken en risiocfactoren

PFPS is multifactorieel. Mogelijke bijdragende factoren zijn:

• Overbelasting (plotselinge toename van activiteiten)
• Verzwakte quadriceps en heupspieren
• Verstoorde bewegingscontrole (bijv. instabiliteit van de heup of enkel)
• Verkeerde sporing van de knieschijf (maltracking)
• Anatomische afwijkingen zoals hoge knieschijf (patella alta) of sterke X-benen
• Arthrose (slijtage van het kraakbeen) tussen knieschijf en bovenbeen
• Looppatroon met verhoogde knieflexie of rear-foot strike bij lopers

PFPS is een zeer frequente aandoening. Ongeveer 1 op 3 patiënten met knielast hebben PFPS. Gelukkig is er zelden een chirurgische oplossing nodig om de klachten goed onder controle te brengen

PFPS is pijnlijk, maar niet gevaarlijk. Pijn betekent zelden schade. Met een actieve aanpak, goede begeleiding en voldoende tijd (vaak 3–6 maanden), verbetert de meerderheid van de patiënten aanzienlijk.

Diagnose

De diagnose wordt vooral gesteld op basis van het klinisch onderzoek. Beeldvorming zoals röntgenfoto’s of MRI kan nodig zijn om onderliggende structuren (zoals bvb kraakbeen) te beoordelen. Maar deze zijn in de meeste gevallen in de initiële situatie niet nodig.

Behandeling

Rust en ijs

Staak tijdelijk de activiteiten die de klachten uitlokt. Leg ijs op de knie gedurende 20minuten en dit elke 3 tot 4 uur. Leg geen ijs direct op de huid (vrieswonden) maar gebruik een keukenhanddoek om de huid te beschermen.

Het is de bedoeling om zo actief mogelijk te kunnen blijven, maar zonder de knie te overbelasten. Een goede algemene regel: indien activiteiten de dag nadien nog steeds meer kniepijn geven, kunnen deze best gestaakt worden of in duur/intensiteit/belasting worden geminderd.

Kinesitherapie: de basis van herstel

Kinesitherapie vormt de hoeksteen van de behandeling en moet langdurig en gestructureerd gebeuren. Aanbevolen componenten:

• Spierversterking: nadruk op quadriceps (vooral VMO), heupabductoren, bilspieren en rompstabiliteit
• Open en gesloten keten oefeningen: om krachten veilig op te bouwen
• BFR (Blood Flow Restriction): alternatieve techniek voor krachtopbouw met lage belasting, gunstig voor pijnverlichting. Door een band aan het bovenbeen op te blazen en de doorbloeding gedeeltelijk af te sluiten kan bij minder weerstand toch meer een prikkel worden gegeven aan de spieren
• Proprioceptieve training: verbetering van balans en gewrichtsstabiliteit.
• Stretching (FNP of statisch): om verkorte structuren (hamstrings, quadriceps, iliotibiale band) te versoepelen

Let op: kinesitherapie is effectief mits langdurig uitgevoerd, met een actief thuisprogramma. Er dient minstens 3x/week geoefend te worden gedurende 3-6maanden voor echte verbetering te merken.

Loopspecifieke aanbevelingen voor sporters en lopers

• Vermijd rear-foot strike: overstappen naar een forefoot strike vermindert de piekbelasting op het patellofemoraal gewricht en pijnklachten
• Verhoog de pasfrequentie (cadans): minder impact per stap. Hierbij moet gestreefd worden om progressief de cadans op te voeren tot boven 170 stappen per minuut. Het is gebleken dat dit een zeer belangrijke factor in blessurepreventie is bij hardlopen, typisch een blessuregevoelige sport.
• Voorover leunen van de romp: verlaagt de krachten op de knie.
• Ondersteunende loopanalyse door kinesitherapeut/podoloog is nuttig voor blessurepreventie.
• Lopen met pijn die toeneemt tijdens de inspanning en de dagen nadien nog meer last geeft is absoluut af te raden. Lopers dienen hun training tijdelijk aan te passen of te onderbreken tot de symptomen verbeteren. Hierbij wordt aangeraden om een periode de snelheid en afstand naar beneden te brengen. “Run slow to go fast!”

Infiltraties

Wanneer pijn ondanks therapie aanhoudt, kunnen injecties overwogen worden:

Corticosteroïden: bij inflammatoire oorzaken zoals synovitis of plica. Een éénmalige lage dosis kan het duwtje in de rug geven om verder op te bouwen. Veelvuldige infiltraties zijn echter niet goed voor het kraakbeen en de rest van het lichaam

Hyaluronzuur: bij kraakbeenletsel, vroege artrose of wanneer de cortisone te kort of onvoldoende effect had. Ze hebben een langere en sterkere werking, hebben niet de nadelige effecten van cortisone en kunnen dus meermaals herhaald worden. Ze zijn echter wat gevoeliger om te plaatsen en zijn niet terugbetaald.

Platelet-Rich Plasma (PRP): vooral onderzocht bij patellapeesklachten (tendinopathie). PRP heeft veelbelovende maar wisselende resultaten, met verbetering in pijn en functie in sommige studies, maar nog geen duidelijke superioriteit t.o.v. oefentherapie

Infiltraties dienen altijd gecombineerd te worden met kinesitherapie/oefentherapie. Het is geen vervanging van (helaas).

Steunzolen en ortheses

Bij overmatige pronatie of instabiliteit van de voet kunnen steunzolen nuttig zijn. Ze:

• Verminderen kniebelasting doordat het mediale voetgewelf (binnenzijde voet) minder doorzakt, zodat de knie minder naar binnenkomt. Hierdoor loopt de knieschijf mooier rechtdoor.
• Verbeteren de proprioceptie
• Zijn vooral nuttig bij lopers met overmatige rear-foot eversie of flexibele middenvoet

Andere ondersteunende behandelingen

• Patellabraces of kinesiotaping: kunnen kortdurend pijn verlichten, maar alleen zinvol als ondersteuning van oefentherapie.
• Neuromusculaire elektrostimulatie (NMES): kan de quadricepsactivering ondersteunen
• Manuele therapie of massage: kan op korte termijn pijn verlichten, effect op functie is beperkt. Met andere woorden dit is niet echt aangeraden

operatie

Chirurgische ingrepen zijn enkel aangewezen bij ernstige anatomische afwijkingen of wanneer alle conservatieve maatregelen falen. Dit is slechts zeer zelden het geval